امروز: چهارشنبه ۱-آذر-۱۳۹۶ / الأربعاء 04-ربيع أول-1439 / Wednesday 2017-November-22

مناسبت روز
پیام روز :

نظارت همگانی مردم بر حکومت

نظارت همگانی مردم بر حکومت

 

بسم‌الله‌الرّحمن‌الرّحیم

 

 

وجود یک نظارت همگانی که ناشی از دلسوزی و نگرانی مردم از رفتارهای نادرست یکدیگر است ، از ویژگی‌های یک جامعه‌ی پیشرفته محسوب می‌گردد.جامعه‌ای که البتّه رفتار درست از نادرست متمایز شده ، مردم خود پایبند به اصول و رفتارهای نیکو هستند ، لذا در وهله‌ی بعد نسبت به دیگران هم دلسوزی دارند.این نظارت نه تنها می‌تواند از سر خیرخواهی فردی باشد ، بلکه گاهی نظم جامعه و منافع آن نیز اقتضای آن را می‌کند.چراکه مدنی بالطّبع بودن انسان‌ها باعث می‌شود تا از نظر سلوک و رفتار و اخلاق و عقاید ، اثر متقابل بر روی یکدیگر بگذارند.۱
نظارت همگانی باید متقابل باشد.لذا وقتی این دستور دینی را وارد روابط روزمرّه‌ی اعضای جامعه می‌کنیم ، سه شکل نظارت همگانی به وجود می‌آید: نظارت زمامداران بر مردم . نظارت مردم بر مردم . و نظارت مردم بر زمامداران.
موضوع مورد بحث ما نظارت نوع سوّم است که دراین‌باره باید گفت که زمامداران غیرمعصوم برای عدم انحراف نیاز به نظارت همگانی دارند و نیز به دلیل عدم بهره‌مندی از تمام فنون و تخصّص‌ها محتاج راهنمایی آحاد مردم هستند.۲
در این خصوص ، روایاتی از گفتار و رفتار بزرگان دین مبین اسلام ، جالب توجّه خواهد بود:
امام علی(ع) در پاسخ ستایش فراوان یکی از اصحاب فرمود : « …گمان مبرید اگر درباره‌ی من حقّی را بگویید بر من دشوار آید و گمان نکنید که می‌خواهم خود را بزرگ جلوه دهم…از گفتن حقّ و و مشورت به عدل ، از من خودداری نکنید زیرا من آنچنان برتر نیستم تا از خطا مصون و در رفتار ایمن باشم ، مگر آنکه خدا مرا بر نفس خود مسلّط کند.»۳
در فرمان حضرت علی(ع) به مالک اشتر آمده که : «…برگزیده ترین وزیرانت از کسانی باشد که سخن تلخ حقّ به تو بیشتر بگوید … اگرچه موجب دلتنگیت شود.»
امام حسین(ع) می‌فرماید : «…هر مسلمانی با سلطان زورگویی مواجه گردد و در مقابل او با عمل یا با گفتار اظهار مخالفت نکند ، بر خداوند است که این فرد را به عذاب همان طغیانگر گرفتار کند.»۴
امام باقر(ع) می‌فرماید : «کسی که به سوی سلطان جائر رود و او را به تقوای الهی امر کند ، موعظه نماید و بترساند ، مستحقّ اجر و پاداش ثقلین خواهد بود.»۵
پس لازم است سازوکاری برای مردم فراهم باشد تا اعمال حکّام خود را نقد کنند و این انتقاد بنا بر احادیث مذکور هم می‌تواند با زبان و هم با کردار باشد.این انتقاد همان آزادی بیان است که در کشورهای دموکراتیک ، مصادیق آن در رسانه‌ها و مطبوعات عمومی آزاد ، آزادی راهپیمایی‌ها و اجتماعات و آزادی احزاب و تشکّلات می‌باشد.۶
امروزه جوامع آنقدر گسترده شده‌اند که دیگر نمی‌توان مثل گذشته‌ها ، مردم اعتراضات خود را شخصاً به سمع و بصر زمامداران برسانند.پس وجود سازوکارهای مذکور برای انتقال پیام ملّت به رهبر ، ضروری است. و البتّه رسانه ، زمانی می‌تواند وظیفه‌ی رساندن پیام را به درستی اجرا کند که از فشار حکّام به دور باشد و فیلتر حکومتی بر روی آن نصب نشده باشد.چگونه می‌توان از رسانه‌ای دست نشانده ، انتظار اصلاح حکومت را داشت؟!
البتّه ایجاد محدودیّت برای رسانه‌ها در جهت حفظ نظم عمومی و مبانی اسلامی حکومت لازم است.امّا تفسیر موسّع از این مفاهیم موجب تضییع حقوق و آزادی‌های مردم خواهد داشت . همانگونه که اصل ۹ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران می‌گوید : «…هیچ مقامی حقّ ندارد به نام حفظ استقلال و تمامیّت ارضی کشور ، آزادی ‌های مشروع را ،هرچند با وضع قوانین و مقرّرات ، سلب کند.» پس بهتر است اصل را بر آزادی بیان بگذاریم مگر آنجایی که نظم جامعه و اخلاق حسنه واقعاً در خطر باشند.
لذا امر به معروف و نهی از منکر ، علاوه بر مراتب مهمّ دیگری نظیر اعمال آن از سوی مردم بر مردم ، دارای چنین مرتبه‌ی حسّاسی نیز می‌باشد.و این نظارت اداره‌شوندگان بر مدیران ، نه تنها به مدیران در جهت ایفای هرچه بهتر وظایف کمک خواهد کرد ؛ بلکه در مجموع به نفع همه‌ی اعضای آن جامعه خواهد شد.از همین رهگذر است که امیرالمؤمنین(ع) می‌فرماید : «حقّی که من(حاکم) بر شما دارم ، عبارت است از نصیحت‌هایی که به من می‌کنید.»

منابع
۱- هاشمی،محمّد،حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران،جلد اوّل،ص۲۳۷
۲- هاشمی،محمّد،حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران،جلد اوّل،ص۲۵۵
۳- خطبه ۲۱۶ نهج‌البلاغه
۴- تاریخ طبری،جلد هفتم،ص۲۰۰
۵- مستدرک الوسائل،نوری،جلد دوّم،ص۲۵۸
۶- هاشمی،محمّد،حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران،جلد اوّل،صص ۲۵۷-۲۶۰

محمّد پورمازار

  1. sadeq

    بله با نظری کوتاه بر سیره ی پیامبر(ص) و ائمه هدی به خوبی میتوان بحث نظارت مردم بر زمامداران را مشاهده کرد.ممنون از مطالبتون

تمامی حقوق مطالب، تصاویر و فایل های چند رسانه ای متعلق به سایت هیات فاطمیون دانشگاه شهید بهشتی می باشد

هیات فاطمیون
قالب وردپرسقالب وردپرس